सुदूरपश्चिमको कैलाली जिल्लाको नाम सुन्दा धेरैको मानसपटलमा सुगम तराई, चौडा सडक र पूर्व-पश्चिम राजमार्गको दृश्य नाच्छ। तर, त्यही कैलालीभित्र एउटा यस्तो संसार पनि छ, जहाँ पुग्न पहाडका चुचुराहरू छिचोल्नुपर्छ र पाइलैपिच्छे मृत्युसँग पैँठेजोरी खेल्नुपर्छ। त्यो ठाउँ हो— मोहन्याल गाउँपालिका वडा नं. ३, ताम्चा।

हालै KC Foundation र Circle Heart Organization को संयुक्त प्रयासमा हामी केही न्यानो लुगा र शैक्षिक सामग्री बोकेर त्यहाँ पुग्यौँ। हाम्रो उद्देश्य केवल सामग्री वितरण गर्नु मात्र थियो, तर ताम्चाको फेरो मारेर फर्किँदा हामीले जीवनको एउटा यस्तो कठोर र गहिरो पाठ बोकेर आयौँ, जसले हाम्रो बाँकी जीवनको सोच र प्राथमिकता नै बदलिदिएको छ।

१. 'भगवान भरोसाको बाटो': जहाँ पाइलैपिच्छे मृत्युको डर छ

ताम्चा पुग्ने यात्रा कुनै रोमाञ्चक पदयात्रा थिएन, त्यो त एउटा भयानक चुनौती थियो। भीरको कापबाट खनिएको साँघुरो र ओरालो बाटो, जहाँ एउटा सानो असावधानीले सिधै कर्णालीको भेलमा पुर्याउन सक्छ। त्यो बाटोमा हिँड्दै गर्दा हामीले महसुस गर्‍यौँ—यो बाटो होइन, यो त साक्षात 'भगवान भरोसाको बाटो' हो। २१औँ शताब्दीमा पनि त्यहाँका नागरिकहरू हरेक दिन ज्यान हत्केलामा राखेर हिँड्न बाध्य छन्।

२. सञ्चारविहीन संसार: जहाँ फोनको घण्टी पनि बज्दैन

हामी ताम्चा प्रवेश गर्नासाथ हाम्रा आधुनिक स्मार्टफोनहरू केवल 'क्यामेरा'मा सीमित भए। न त्यहाँ फोनको सिग्नल छ, न इन्टरनेट। बाहिरी संसारबाट पूर्णतः विच्छेदित त्यो बस्तीमा पुग्दा लाग्थ्यो—हामी कुनै अर्कै युगमा आइपुगेका छौँ। स्थानीयको एउटै गुनासो थियो— "हाम्रो दुःख सुन्ने कसले? आकस्मिक फोन गर्न पनि डाँडाको टुप्पोमा धाउनुपर्छ।"

३. 'अन्धकारको बस्ती': जहाँ बिजुली सपना मात्र हो

आजको युगमा बिजुली विनाको जीवन कल्पना गर्न गाह्रो छ, तर ताम्चाबासीका लागि उज्यालो अझै एउटा ठूलो सपना हो। त्यहाँ बिजुली बत्तीको नामोनिशान छैन। साँझ परेपछि सारा गाउँ अन्धकारमा डुब्छ। बालबालिकाले टुकी वा दियालोको भरमा पढ्नुपर्ने बाध्यता छ। राष्ट्रिय प्रसारण लाइनको कुरा त टाढाको भयो, एउटा सानो लघु-जलविद्युत समेत नहुँदा स्थानीय बासिन्दाहरू आदिम युगकै जस्तो जीवन बिताइरहेका छन्।

४. हराएका प्रतिनिधि: "भगवान भेटिएलान्, नेता भेटिँदैनन्"

चुनावका बेला हेलिकोप्टरमा सपना बाँड्न आउने प्रतिनिधिहरू जितेपछि कहिल्यै फर्किएका छैनन्। एक वृद्धले आँखाभरि आँसु पार्दै भने, "बाबु, यो ठाउँमा बरु भगवान खोजे भेटिएलान्, तर चुनाव जितेका प्रतिनिधि कहिल्यै भेटिँदैनन्।" राज्यले बिर्सेको यो बस्तीले कहिलेसम्म उपेक्षाको भारी बोकिरहने?

५. कर्णालीको काल र स्वास्थ्यको रित्तो भवन

बर्खामा कर्णाली नदीले घरजमिन निलिदिने डर छ भने अर्कोतिर स्वास्थ्य चौकीको भवन केवल एउटा 'निर्जीव संरचना' मात्र बनेको छ। न औषधि छ, न डाक्टर। सुत्केरी गराउन जोखिमपूर्ण ढङ्गले कर्णाली तरेर लैजाँदा कयौँ आमाहरूले बाटैमा ज्यान गुमाएका छन्। के सुरक्षित मातृत्व त्यहाँका महिलाको अधिकार होइन र?

६. शिक्षा र शिक्षकको त्याग

यस्तो विकटताका बीच पनि श्री नवदुर्गा राष्ट्रिय आधारभूत विद्यालय मा शिक्षाको दियो बलिरहेको छ। गाउँ बाहिरबाट आएका शिक्षकहरू विद्यालयकै कोठामा डेरा जमाएर बसेका छन्, ताकि नानीबाबुहरूको भविष्य अन्धकार नहोस्। तर, कक्षा ८ पछि आर्थिक अभावका कारण धेरै विद्यार्थीको पढाइमा पूर्णविराम लाग्ने गरेको छ।

७. हाम्रो सानो प्रयास: न्यानो माया र मुस्कान

KC Foundation र Circle Heart Organization का तर्फबाट विद्यालयको नाम अंकित ट्रयाक सुट र शैक्षिक सामग्री वितरण गर्दा बालबालिकाको अनुहारमा जुन खुसी देखियो, त्यसले हाम्रो सारा थकान मेटाइदियो। त्यो केवल सहयोग मात्र थिएन, उनीहरूका लागि "हामी तिम्रो साथमा छौँ" भन्ने एउटा न्यानो सन्देश थियो।

८. राज्यलाई प्रश्न र हाम्रो अपील

ताम्चालाई आज खाद्यान्न भन्दा बढी पूर्वाधारको खाँचो छ। कर्णालीमा एउटा झोलुङ्गे पुल, नदी नियन्त्रणका लागि तटबन्ध र बस्तीमा बिजुली बत्ती मात्र पुर्याइदिने हो भने त्यहाँको कायापलट हुने थियो। हामी राज्य र सरोकारवालालाई सोध्न चाहन्छौँ— के ताम्चाका नागरिकहरू नेपालको हिस्सा होइनन्?

कृतज्ञता ज्ञापन:

ताम्चाको यस पवित्र भूमिमा पुगेर सानो सहयोग र उपहार दिने अवसर प्रदान गर्नुभएकोमा KC Foundation र Circle Heart Organization लाई हृदयदेखि नै धन्यवाद व्यक्त गर्दछु। साथै, यो यात्रामा मद्दत गर्नुहुने सम्पूर्ण सहयोगी हातहरू, ताम्चाबासी आमाबुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी तथा आदरणीय शिक्षकज्यूहरूप्रति हार्दिक आभार प्रकट गर्दछु।आउनुहोस्, मानवताको यो कार्यमा हामी सबैले हातेमालो गरौँ। ताम्चालाई 'भगवान भरोसा'बाट मुक्त गरेर 'राज्यको भरोसा'मा ल्याउन पहल गरौँ।

लेखक: रबिन्द्र प्रसाद जैसी (राम सूर्य जैसी), संचालक - चासो TV